SUPSTITUCIJA VOKALA E U I U GORANSKOM GOVORU

Apstrakt. Goranski govor ima šestougaoni položeni vokalski sistem, koji karakteriše

obližnje makedonske i srpske govore. Na zatvaranje i supstitucije vokala utiče fonetski kontekst, što je osobina prisutna u slovenskim govorima zahvaćenim balkanističkim prestrukuriranjem.

Značajna dijalekatska crta goranskog govora je prijelaz e u i u kontaktu sa prednjo- nepčanim suglasnicima j, lj, nj, ć. Ova osobina nije zabilježena u makedonskim govorima. I u srpskim obližnjim govorima gotovo je nema, osim nekoliko dubleta u sirinićkom govoru.

Ključne riječi: goranski govor, ikavizmi, vokalizam, supstitucija vokala, jat (ě)

      Abstract. Goran speech has laid vowels hexagonal system, which is characterized by a nearby Macedonian and Serbian speaking. The closure and vowel substitution affects the phonetic context, which is a feature present in the Slavic dialects affected Balkanic restructuring.

      Gorani dialect striking feature of speech is crossing e in i in contact with palatal consonants j, lj, nj, ć. This feature is not recorded in the Macedonian dialects. And in the nearby Serbian is almost no speeches, except for some variant of Sirinich speech.

Key words: Goran speech, ikavism, vowelism, vowel substitution, jat (ě)

                                                                                    

1.      Oblast Gora se nalazi na krajnjem jugu Kosova, na padinama Šar-planine, na

tromeđi Kosova, Makedonije (Polog) i Albanije (Ljuma). Od Prizrena je udaljena tridesetak kilometara i odvojena niskim pobrđem Cvilena.

      Gora obuhvata površinu od 385, 6 km². Najveći dio Gore pripada Kosovu (18 sela), manji dio pripada Albaniji (9 sela), dok su dva sela u Makedoniji.

      Goranski govor je bio predmet proučavanja mnogih lingvista, historičara, etnografa i  drugih koji su pisali o Gori.

      Vasil K'nčov 1900. godine govoreći o  jeziku stanovnika Gore navodi: “Govor im je mnogo čist i ima sve odlike debarskog bugarskog narečja“[1]

      Jordan Ivanov definiše vokalski sistem i leksiku: „Vokalni sistem je kao u skopskoj Blatiji i Karšijaku. Rečnik je isto takav.“[2] Isti autor konstatira da „Gorani - Torbeši kući govore bugarski jezik.”[3]

      I Stefan Milanov ima slično mišljenje: „ U okolini Prizrena treba da se istakne nalik na čisto bugarski elemenat u planinskoj oblasti Gora“[4]

      A. M. Seliščev goranski govor u dijalekatskoj karti smješta u sjeverozapadne makedonske govore. Inače, Seliščev je dobro uočio sudbinu nazalnih vokala, poluglasnika, nekih glagolskih nastavaka, prozodijski sistem. Na više mjesta Seliščev određuje pripadnost goranskog govora zapadnomakedonskom narečju, i još bliže pološkim govorima: „I u dalekoj prošlosti i u kasnije vrijeme ti govori su se nalazili u bliskoj međusobnoj vezi. Njima su se primicali i govori iza Šar-planine, u Prizrenskoj Gori.“ Goranski govor je, zaključuje Seliščev, najbliži govorima Gornjeg Pologa. Uticaj albanskog jezika izrazit je, tvrdi Seliščev, zbog zajedničke religije.[5]

      I Ivan Stepanovič Jastrebov  je pisao o odlikama goranskog govora. On  saopštava opšte ocjene o goranskom govoru: „Stanovnici gore svih pomenutih sela Gorske župe govore čistim srpskim jezikom; osobito su žene njihne sačuvale taj jezik u njegovoj prvobitnoj čistoći. Muški već mešaju u govoru turske ili bugarske izraze; ovo je stoga, što se oni skitaju po Rumeliji svake godine po  nekoliko meseci.“[6]

      I Jovan Cvijić se na početku prošloga vijeka bavio pitanjem jezika stanovnika Gore: ”Ali i sada skoro svi Arbanasi u Gori govore srpski, samo mešaju mnoge arbanaške, turske i bugarske reči, poslednje poglavito zato što svake godine provedu po nekoliko meseci u pečalbu u Rumeliji. Ovi mladi poturčenjaci sebe zovu Torbešima.” [7]

      Milisav Lutovac zaključuje da je „goranski govor  po rečniku vrlo sličan srpskom u Sredskoj župi. Međutim, po drugim jezičkim osobinama on drži sredinu između govora i na jednoj i na drugoj strani Šar-planine.“[8]

      Pavle Ivić smatra da je goranski govor sa izrazitim nesrpskim osobinama. On je u svojoj knjizi Iz srpskohrvatske dijalektologije, 1991. godine zapisao: ”Najzad, muslimansko slovensko stanovništvo u Prizrenskoj Gori govori dijalektom čija je zapadnomakedonska podloga očigledna.”[9]

Radivoje Mladenović je uradio najopsežniji rad o goranskom govoru, na kojem je i doktorirao. On goranski određuje “kao prelazni, mešavinski makedonsko - srpski govor”. U svojim istraživanjima došao je do stava da se o goranskom govoru „na osnovu aktuelnog jezičkog stanja ne može govoriti kao makedonskom ili srpskom, već se on može definisati kao tip prelaznog govora, mešovitog govora, koji je, verovatno, nastao u bilingvnoj sredini, na graničnom području dvaju jezika - srpskog i makedonskog.”[10]

Božidar Vidoeski je objavio više radova o jeziku stanovnika Gore. Prvi rad – Govor na pološkite sela Urvič i Jelovjane – odnosi se na goranski govor u iseljeničkim goranskim selima Urvič i Jelovjane, ali se odnosi i na ostali dio goranskog govora. Osim toga objavio  je još nekoliko radova, među kojima su najznačajniji Fonološkiot sistem na seloto Mlike, kao i najpotpuniji i najpouzdaniji  rad ovog autora, Goranskiot govor. On smatra da goranski „po svom fonološkom sistemu i po svojoj gramatičkoj strukturi u cjelini i na sinhronom i na dijahronom planu ulazi u sistem makedonskog dijasistema“[11]

Dževad Jahić govor Gore pridodaje mrkovićkom poddijalektu i naglašava da ovaj govor ima „dosta osobina pod utjecajem makedonskog jezika, ali i osobina nastalih u kontaktu sa dijalektima albanskog jezika“. Takođe smatra da ovaj govor „zauzima posebno mjesto među dijalektima bosanskoga jezika, jer je najisturenija jugoistočna tačka toga jezika“.[12]

2.      Razvoj vokalizma u goranskom govoru u duhu je  promjena u ostalim slovenskim

jezicima – smanjenje broja fonoloških jedinica na pet klasičnih vokala. Od specifičnih vokala javlja se ə  - glas poluglasničke vrijednosti, koji nije kontinuant jerova u jakom položaju, pa se može govoriti o balkanističkom porijeklu ə.

U goranskom govoru vokal jat (ě) se manifestuje  kao e:

Deca, mljeko, vreme, nedelja, kedelja, seno, pobegnala, pesok, veter.

Značajna dijalekatska crta goranskog govora je prijelaz e u i u kontaktu sa prednjonepčanim suglasnicima j, lj, nj, ć.

a)      ij < ej ( < - jě) dosljedno je u glagolskim osnovama:

Sije (sijala brašno), zasije, prosije, se smije (selo ni se smije), se nasmije, se posmijala, grije (mesečina grije), ogrijala, zagrije, vije (snek vije),  smi se, gri se, ali i izvedene glagolske imenice smijenje, grijenje, sijanica („zasijana zemlja“).

Mnogi od ovih oblika susreću se i u narodnim pjesmama:

“Će ti se smijet, mori, družina.“ (Hasani, 38)

„Koga se oret Ograđe, Kurto,

koga se sije bosiljok.“    (Hasani, 63)

„Mesto jorgan vedro nebo dzvezde sijano“ (Doklje, 205)

„Sənce ti grije ozgora,

Put ti se smije pret tebe“  (Doklje, 366)

Radivoje Mladenović smatra da je -ij<-ej u glagolima lokalna inovacija šarplaninskih govora, jer se i u sirinićkom govoru javljaju dubleti: sijem – sejem, grijala se – grejala se, nasmi se – nasmej se.

Mladenović smatra da i umjesto e u nekim glagolima nije refleks ě, već posljedica prodora jedne osnove u drugu. Interesantni su primjeri u kojima je izvršena supstitucija e sa i: gorila, živila, trpila, crnila, mrzila, vrtila ( šuma gorila tri dena, živila besz muža, som trpif muke, se iscrnila vo ljice, ona sve gi mrzila, latka se vrtila). Postavlja se pitanje da li su ovo ikavizmi ili „prodor jedne osnove u drugu“, kako ističe Mladenović.

I kod nekih imenica u grupi  ej, sa hijatskim j, dolazi do asimilacije i supstitucije sa i: ogl’ialo (< egl’ejalo < ogl'edalo), Krušijanin ( < Krušejanin < Kruševjanin < Kruševo), Šištijani (< Šištejani < Šištevljani < Šištejec).

„Ke deljime, Šištijani mori, Budinojec.“ (Doklje, 150)

b)     i < e + ć, lj, nj:  

Zićir (< tur. Zekir), Zejnilj (< tur. Zeynel ), čengilj (tur. çengel), oginj/ogin (oganj).

c)      i < ć + e

Ovakvih primjera nema mnogo i oni se mogu objasniti progresivnom asimilacijom:

Maćidonec, Maćidonka (u Brodu) i Makidonec, Makidonka u ostalim selima, ćimento („cement“).

d)     U brojevima šijese i jidinaese došlo je do asimilacije. U jidinaese(t)/đidinaese(t)

došlo je do asimilacije u različitim slogovima, ali je moguća i asimilacija prema đ (đidinaese).

            „Ajša je skupa preskupa, šijese ž’fti dukati“ (Doklje, 239)

e)      Kod starijih Gorana pored običnog dejka, rijetko se čuje i divojka (junak spije

miđu dve divojke, na rogoj nosi divojka, sve divojke so altani).

Oblik Divojka je potvrđena samo u narodnim pjesmama i smatra se pozajmicom koja je stigla u goranski govor preuzimanjem folklornog materijala.  Neki lingvisti smatraju da je oblik divojka preuzet iz kosovsko-metohijskih govora i da je mogao nastati naslananjem na divota i diviti se. U goranskom govoru nisu poznati oblici diviti se i divota, te  se ova činjenica ne može prihvatiti.

   Divojka se susreće u mnogim narodnim pjesmama. U govoru je uobičajen oblik dejka

koji je prisutan i narodnim pjesmama. Oblik divojka ima stilsku markiranost, ali služi i za postizanje ritmičkog efekta. U primjerima koji slijede divojka ima funkciju popunjavanja deseteračkog stiha:

„Na postelja bećar i divojka,

Na divojka komar ka pirojka“ (Hasani, 91)

„Se teralje momak i divojka,

Koj ke digne dveste i dva snopa,

Koj ke digne trista i tri snopa“ (Doklje, 147)

I u drugim imenicama srećemo zamjenu e sa i: Dibranin, gumina (mn. od gumno),

vitruška ( planinaska ptica koja lebdi na vjetru, „vetruška“)

I u nekim toponimima imamo zamjenu e sa i: L’ivi Raven (Levi Raven). Isto tako i

ime sela Mljike neki autori dovode u vezu  sa  Mlake.

f)       Prilog  još u goranskom govoru javlja se u više varijanti. U Brodu se čuva stari

oblik ešte (*ešće). U Resteljici i Kruševu asimilacijom e prema šć nastalo je išće/išćo. U nekim selima pored još (te), potvrđeno je i ište. Ište je kontaminacija išće i jošte. Pošto se ište javlja  i u nekim debarskim i struškim govorima,  moguć je prodor iz tog pravca.

g)      Uzvik l’el’e je jedan od uzvika za kazivanje emocionalnog stanja (šo-bilo, l’el’e,

ta šo se napraj, l’el’e). Međutim, u Brodu i u narodnim pjesmama javlja se i oblik sa i:

    

„Tugo što je onja, lili, što je onja,

Od pendžer što gljeda.

Džanam, od pendžer što gljeda?“ (Hasani, 90)

3.      Bitna dijalekatska crta goranskog govora je prijelaz e u i u kontaktu sa prednjo-

nepčanim suglasnicima j, lj, nj, ć. Ova osobina nije zabilježena u makedonskim govorima. I u srpskim obližnjim govorima gotovo je nema, osim nekoliko dubleta u sirinićkom govoru.

Ovako se ponaša i grupa ej drugog porijekla (oglijalo, Krušijani, šijeset). Pošto nema tekstova ovog govora u dokumentima srednjeg vijeka, teško je pratiti ovu pojavu.

Možemo konstatovati  da je jat (ě) u goranskom govoru zamijenjen vokalom e. To je osobina većine srpskih, makedonskih i dijelom bugarskih govora.

Međutim, u goranskom govoru grupa ěj dosljedno je zamijenjena grupom ij što bi moglo imati veze sa ikavizmom.  

LITERATURA

           

1.      Cvijić, Jovan, Antropogeografski i etnografski spisi,  Beograd, 1911.

2.      Doklje, Nazif, Goranski narodni pesni, Skopje, 2000.

3.      Hasani, Harun, Goranske narodne pesme, Priština, 1987.

4.      Ivić, Pavle, Izabrani ogledi I-III, Niš, 1991.

5.      Ivanov, Jordan,  Makedonski pregled 4, Sofija, 1925.

6.      Ivanov, Jordan, B'lgarsko-albanska etnička granica, Makedonski pregled, god. I,

7.      Jahić, Dž., Halilović, S., Palić, I., Gramatika bosanskoga jezika,  Zenica, 2000.

8.      K'nčov, Vasil, Gora,  Sofija, 1900.

9.      Koneski, Blaže,  Istorija makedonskog jezika,  Beograd, 1966.

10.  Lutovac, Milisav, Gora i Opolje-Antropogeografska proučavanja, Beograd, 1955.

11.  Mladenović, Radivoje, Govor šarplaninske župe Gora, Beograd, 2001.

12.  Mladenov, Stefan, Istorija na b'lgarski ezik, Sofija, 1979.

13.  Vidoeski, Božidar, Goranskiot govor, Pr-MANU, XI-2

---

[1]  V a s i l  K ' n č o v, Gora, Trudove na b'lgarskoto prirodoizpitatelno družestvo, Sofija, 1900.

[2]  J o r d a n  I v a n o v, Makedonski pregled 4, Sofija, 1925.

[3]  J o r d a n  I v a n o v, B'lgarsko-albanska etnička granica, Makedonski pregled, god. I, knj. 4

[4]  S t e f a n  M l a d e n o v, Istorija na b'lgarski ezik, Sofija, 1979.

[5]  A f a n a s i j  M a t v e j e v i č  S e l i š č e v, Polog i ego bolgarskoe naselenie – istoričeskie, etnografičeskie i dialektologičeskie očerki severno-zapadnoy Makedonii,  Sofija, 1929.

[6]  I v a n  S t e p a n o v i č  J a s t r e b o v, Podatci za istoriju srpske crkve,  Beograd, 1879.

[7]  J o v a n  C v i j i ć, Balkansko poluostrvo i južnoslovenske zemlje I i II, Beograd, 1966.

[8]  M i l i s a v  L u t o v a c , Gora i Opolje-Antropogeografska proučavanja,   Beograd, 1955.

[9]   P a v l e  I v i ć,  Izabrani ogledi, III, Niš, 1991.

[10] R a d i v o j e  M l a d e n o v i ć, Govor šarplaninske župe Gora, Beograd, 2001.

[11] B o ž i d a r  V i d o e s k i, Goranskiot govor, Pr-MANU, XI-2

[12] Dž.  J a h i ć,  S. H a l i l o v i ć,  I. P a l i ć,  Gramatika bosanskoga jezika,  Zenica, 2000.

UTICAJ ALBANSKOG JEZIKA NA GOVOR I NARODNU POEZIJU GORE

Recenzenti:

Prof. dr. Ahmet Kasumović, Univerzitet u Tuzli (BiH)

Prof. dr. Azra Verlašević, Univerzitet u Tuzli (BiH)

                                      

Apstrakt:

Kontakti goranskog govora sa albanskim jezikom su viševjekovni. Uticaj albanskog jezika na govor Gore nije dovoljno proučen, kao što nije proučen ni obrnuti proces. Normalno je da su ti  uticaji veći u mjestima koja se nalaze na rubnim dijelovima prema albanskim naseljima. Posebno jak uticaj albanskog jezika prisutan je u dijelu Gore u Albaniji gdje dolazi do čestih međusobih kontakata i porodičnih veza (ženidbe, udadbe). U kosovskom dijelu Gore pozajmica iz albanskog jezika u leksici ima veoma malo, ali je uticaj u fonetici, sintaksi i frazeologiji znatniji.

Ključne riječi: govor Gore, albanski jezik, bilingvizam, interferencija, leksika, kalkovi.

UVOD

Balkanski jezici pokazuju mnogo paralelnih osobina u fonetici, morfologiji, sintaksi i leksici. Zbog stalnog kretanja stanovništva Gore i čestih kontakata sa govornicima iz drugih, neslaven- skih jezika, goranski govor je bio izložen stalnim uticajima gotovo svih balkanskih jezika. Na vrlo bogato i izražajno egzistiranje i stvaranje lingvostilema u usmenom narodnom stvaralaštvu Gore direktan uticaj ima interlingvalni položaj Gore, ali i polilingvalna naobrazba apsolutne ve- ćine stanovnika Gore, te lociranje govora Gore na tri lingvistički različita lokaliteta: na Kosovu, u Albaniji i u Makedoniji.

Do propasti Otomanske Turske 1912. godine Gora je bila geografska i duhovna cjelina, a nakon toga našla se na mjestu gdje se uspostavljala granica između Albanije i Srbije. Londonskim mi- rom kojim je izvršena podjela teritorija, potvrđena Bukureštanskim dogovorom 1913. godine, devet goranskih sela pripalo je Albaniji. Konačna podjela je uslijedila marta 1923. godine kada je definitivno uspostavljena granica između Albanije i Kraljevine SHS. Ovom podjelom najveći dio Gore pripao je Kraljevini Jugoslaviji (21 selo), a manji dio Albaniji (9 sela). Albaniji su pripala goranska naselja: Šišteec, Borje, Zapod, Pakiša, Orgosta, Crnjeljevo, Košarišta, Orešek i Očiklje.

Tada je uvedena administracija kao i nastava u školama na albanskom jeziku. Škole na alban- skom jeziku su otvorene najprije u Šišteecu 1924. godine, zatim u Zapodu 1927. i u Borju 1928. godine. Goranski govor je u albanskom dijelu Gore sačuvan u svim selima, mada je pretrpio pro- mjene kako u leksici tako i u strukturi. Jedino je selo Orčikle na granici da izgubi svoj dosadašnji jezik i da se u potpunosti albanizira.

DISKUSIJA

U fonetici goranskog govora došlo je do određenih promjena koje su nastale pod uticajem al- banskog jezika. Na ove pojave su u svojim radovima ukazivali pojedini istraživači govora Gore.

Prisutnost ə (ë) u goranskom govoru, u kojem su poluglasnici vokalizovani, ukazuje na kontakt sa arumunskim, ali i albanskim govorima. Božidar Vidoeski smatra da je redukcija vokala, prije svega a, najčešće u kontaktu sa nazalima, mogla nastati pod uticajem arumunskih ili albanskih govora (Vidoeski:1998).

I „zatamnjivanje“ vokala a Koneski objašnjava sličnim pojavama u albanskim i arumunskim dijalektima (Koneski:1966). Pojam „zatamnjivanje“ koji koristi Koneski odnosi se na redukciju i zatvaranje vokala. U kontaktu sa nazalima u mnogim slučajevima a je prešlo u ə (ë). To se dogodilo kako u domaćim tako i u riječima stranog porijekla. Glagol znəm, znəjem – né znəm, né znəjem koristi se u ovom obliku gotovo na cijelom prostoru Gore. Oblik né znam, né znajem je poznat na ograničenom prostoru i vjerovatno je inovacija.

            Momci spijet, majčice, ka jagənca (Dokle, 437).

            Ge zatemne jena temna məgla,

            niz məglata jeno belo pile, (Hasani, 264).

Uspostavljanje konsonanta dz (x) u govoru Gore, također, bi moglo biti podstaknuto arumunskim ili albanskim uticajem.

Najveći dio autora l'/l < lj u slavenskim govorima objašnjava uticajem albanskog jezika (Ivić: 1991). Ivić ističe da je „u mnogim govorima duž albanske granice, crnogorskog, metohijskog i prizrenskog tipa, kao i kod sandžačkih Muslimana, poremećen odnos između l i lj, ali bez pot- punog gubljenja distinkcije ovih fonema“ (Ivić:1991).

Goranski govor i poezija Gore poznaje tročlani i dvočlani sistem pokaznih zamjenica. Tročlani sistem je prisutan u višim selima, dok dvočlani sistem poznaju niža sela. Tročlani sistem (óvja, ója, ón-ja) poznaju viša sela Gore kao i sela u Makedoniji (Urvič i  Jelovjane), te viša sela u Al- baniji (Borje, Šišteec, Orešek i Crnjeljevo). Dvočlani sistem (óvja, tója) poznaju niža sela Gore kao i niža sela u Albaniji (Zapod, Pakiša, Orgosta,  Košarišta i  Orčikle). Tročlani sistem poznaju obližnji makedonski i neki granični srpski govori. Dvočlani sistem poznaje i albanski jezik.

U goranskm govoru i u narodnoj poeziji Gore normalno je da atribut stoji ispred imenice koju određuje. Ali nije rijetko da atribut dođe iza imenice, odnosno da se nađe u postpoziciji. Ovakvo mjesto atributa je čak obavezno ako je atribut prisvojna zamjenica. Mjesto atributa iza imenice osobina je romanskih jezika. Ta osobina je karakteristična i za albanski jezik. Nesumnjivo je da je ona u goranskom govoru nastala kao rezultat kontakata sa pomenutim neslavenskim jezicima, svakako i albanskog.

U goranskom govoru u upotrebi je nekoliko riječi iz albanskog jezika: besa („zadata riječ“), nusa[1] (alb < nysa – „nevjesta“) mada je u češćoj upotrebi riječ mlanesta (mlada nevesta), kənać (< kënaq – „zadovoljiti“), baljoš („pjegav čovjek“), bojdžakesto („boje krvi“), čupa („šuta“, „ovca bez rogova“), grika („uvala“), đuša („tašta“, „punica“), krupa (< alb. kripë – sol, u goran- skom govoru sa značenjem prejesti se, presoliti stoku), ljaljo („otac“, ograničeno na neka na- selja) i još poneka riječ.

Prema albanskom modelu su nastali pojedini frazeološki kalkovi u goranskom govoru:

na glava ot devet godine = „në krye të nëntë vjetëve“;

nemalje ljep duša da vrtet = „nuk kishin bukë të mbanin shpirtin“;

nemaj strah = „mos ki frikë“;

usta/ruka da ti cəfte = „të lumë goja/dorë“;

me tera srce = „po m’qet zemra“, „më shkon barku, kam kolit”;

sum teška: „jam e rândë, „jam me barrë, shtatzënë”;

besa da vrzeme = „besën me lidhë“;

ima tvrda glava (tvrdoglav)  = „e ka kokën e fortë“;

koljko se učini sahat = „sa u bë orë”.

U narodnoj poeziji iz kosovskog dijela Gore uticaj albanskog jezika je neznatan. U upotrebi je tek nekoliko leksema:

Zimbiljo nuse ubava (Hasani, 43).

mije besa, Omer, će vrzeme,

tvrda bese, Omer, arnautska, (Hasani, 163).

U zbirkama pjesama i narodnih priča koje je Nazif Dokle sakupljao u albanskom dijelu Gore, a koje su nastale  nakon uvođenja albanske uprave, uticaj je izraženiji:

 Pet puntora prajet bunar (Dokle, 123),  (alb. < puntor – „radnik“). 

Mu ispuca mintan bojdžaklija (Dokle, 188),

(alb. < bojëgjak – „crven“, „boje krvi“).

Dalj filore, naša dejko, tetvječare

tetvječare, naša dejko, elj unike?! (Dokle, 299).

(alb. < filore – „osnovna škola“; tetevjeçare – „osmoljetka“; unike – „srednja škola“).

      Naše horo kraj ne ima,

ke će vljeze i suljmuje, (Dokle, 439), (alb.< sulm – „napad“).

Naša država lirija ni dala. (Dokle, 440),  (alb. < liria – „sloboda“).

Ja som roja, more, ot planina ( Dokle, 446), (alb. < roja – „straža“).

I ja gi sakam muškarci da mi bidet vendosur (alb. „odlučan“), Ama krahasim (alb. „u po- ređenju“) so drugete, a me kuptuješ? (alb. „shvataš“). Veljet se prmirsualo (alb. „popra- vilo“), (Orešek). Mije ot Šišteec i Borje pondruše (alb. „drugačije“) zborime. (Zapod). Mu pišaf se dejka negova ide po loši putoj. (Dokle, Priče).

Navedeni primjeri ukazuju na prilagođavanje albanskih riječi morfološkom sistemu goranskog govora. U glagolu kuptuješ (alb. < kuptoj – „razumijeti“, „shvatiti“) nastavak -uješ je goranski nastavak za drugo lice jednine prezenta. U glagolu prmirsualo (alb. < përmirsoj –„popraviti“, “poboljšati“) nastavak -ualo je nastavak glagolskog priloga radnog za srednji rod, dok je u riječi pondruše (alb. < ndryshe – „drukčije“) -po prefiks za komparativ priloga. Sličnih primjera ima mnogo, jer je albanski jezik ovdje prisutan u svakodnevnoj komunikaciji izvan porodice u svim javnim i državnim institucijama.

I u manjem broju toponima i patronima primijetan je uticaj albanskog jezika:          

Toponimi: Árber (Orčuša), Bériša (Dikance), Gurél' češma, Gúrel', Džónoec, Džerávišća (Res- telica), Đinóf potok (Kruševo), Gúra (Zlipotok), Kíša, Píšec (Borje), Kíša, La Dámes, Maj vores, Nən aras, Más krei (Orčikle).

Patronimi: Beriša, Krasnići, Ljura, Paljoš (Brod), Paškovci (Gornja Rapča), Nelja, Kojčin, Kru- ezi, Šalja, Šok (Globočica), Brenoli, Sopi (Kruševo), Ukovci (Kukaljane, Baćka), Bardovci (Leš- tane), Páljinci (Borje), Gaši, Krasnići (Orčikle), Kaljimačići (Orgosta), Bíbinci (Orešek), Kras- níćovci, Šlaku, Mataj (Zapod), Tuševci (Urvič) i drugi.

U albanskom dijelu Gore goranski govor u odnosu na državni i administrativni jezik (albanski) ima poziciju „kasnog bilingvizma“, jer učenje albanskog jezika ovdje počinje tek od šeste-sedme godine, tj. polaskom djece u školu.

U ovom dijelu Gore gotovo jedan vijek egzistira posebno interesantna  jezička realnost. Naime, tamo je albanski jezik prisutan u administraciji, školstvu i cjelokupnom društvanom životu, dok goranski („naški“) služi za privatnu komunikaciju. To je navelo Shefqeta Hoxhu da dođe do za- ključka da se u „bilingvnoj zoni Gore govori albanski jezik i jedan slavenski dijalekt sa nejasno određenim statusom, koji se može približiti makedonskom, odnosno bugarskom“ (Hoxha:2007). Međutim, bilingvizam je ovdje nastao kao rezultat specifičnih okolnosti nastalih nakon 1923. godine, kada je uspostavljena sadašnja politička granica, i kada je ovaj dio Gore potpao pod jurisdikciju albanske države, kada je albanski jezik postao službeni i kada su otvorene škole na ovom jeziku. Prije toga je retko ko znao govoriti albanski jezik (Dokle: 2009). O tome najbolje svjedoči kazivanje Ilijaza Šahinija iz Borja, učenika prve generacije škole u Borju otvorene 1928. godine: „Nismo znali niti jednu albansku riječ. Učitelj nas je učio albanski jezik isto kao što majka uči dijete kada počinje govoriti. Najprije nas je učio kako se na albanskom imenuju di- jelovi tijela. Uhvati uho i kaže ovo je uho, a onda ovo je nos, ovo su usta, ovo su oči i tako re- dom. I pored toga što je dobro poznavao slavenski, nikada nam nije govorio slavenski. Tako smo, iz dana u dan, učili novi jezik“ (Elmaz Dokle:2010).

ZAKLJUČAK

Mnogobrojni oblici, riječi i kalkovi porijeklom iz albanskog jezika koji se javljaju u govoru i narodnoj poeziji Gore svjedoče o intenzivnom odnosu između ovih jezika. To potvrđuje isprav- nost stanovišta koje, pri objašnjavanju fonoloških i gramatičkih pojava, daje značajno mjesto međujezičkom kontaktu u balkanskoj jezičkoj sredini.

Nesumnjivo je da su grčki, arumunski i kasnije turski jezik ostavili najviše tragova u modeliranju balkanske leksike. Što se tiče govora Gore i narodne poezije Gore, pored pomenutih jezika, treba posebno istaći i uticaj albanskog jezika sa kojim se veoma često dolazilo u kontakt. Uticaj alban- skog jezika na govor Gore i obrnuti procesi nisu u dovoljnoj mjeri proučeni, mada su se mnoge riječi, a naročito kalkovi preuzeti iz albanskog jezika, odomaćili u govoru Gore i ponekad pred- stavljaju bukvalni prijevod.

Summary

[ Sadik Idrizi ]

INFLUENCE OF THE ALBANIAN LANGUAGE

ON THE SPEECH AND FOLK POETRY OF GORA

Balkan languages show a lot of parallel features in phonetics, morphology, syntax and vocabu- lary. Due to the population movement, the Gorani dialect was always exposed to the influence of almost all Balkan languages.

Contacts of Gorani dialect with Albanian language are long for centuries. Influence of Albanian language to Gora dialect is not well reasearched, and vice versa. It is normal that these influences are bigger in the places allocated at the boundary towards the Albanian settlements. The influnce of the Albanian langusge is especially stronger in Gora part which is under the administration of Albania for almost a century and where the inter-personal and family contacts are more frequent. 

REFERENCE:

Dokle, Nazif (2009), Bogomilizmi dhe etnogjeneza e torbeshëve të Gorës së Kukësit, Tiranë.

Dokle, Elmaz (2010), Borje dhe Borjanet – Monografi, Prizren.

Hoxha, Shefqet (2007), Shqiptari Sinan Pashë Topojani, Tiranë.

Ivić,  Pavle (1991), Izabrani ogledi I- III, Niš.

Koneski, Blaže (1966), Istorija makedonskog jezika, Prosveta – Kočo Racin, Beograd.

Vidoeski, Božidar (1998), Dijalektite na makedonskiot jazik, tom I-III, MANU, Skopje.

---

[1] Mada je riječ nysa mogla u albanski jezik ući i iz arapskog jezika u kojem je nisa – žena, trudnica. U Kur'anu postoji i sura An-nisa (Žena).